Poradnik badań w internecie
Badaj
interaktywnie
Ściągnij cały poradnik na swój komputer

Podstawowe błędy podczas tworzenia ankiety

Podwójne pytanie

To nagminny i bardzo rażący błąd, który w zasadzie uniemożliwia odpowiedź, a kiedy ankieta zostaje już opublikowana, zazwyczaj nie da się go już skorygować. Tak więc bardzo ważne jest, by unikać takiej sytuacji już na etapie konstruowania kwestionariusza.

Błąd ten polega na użyciu dwóch partykuł pytających w jednym pytaniu, podczas gdy odpowiedzi pasują tylko do jednej z nich (np. "Czy i kiedy oglądasz telewizję?", "Jak bardzo lubisz grać w kręgle i czy zdarzyło Ci się grać w ciągu ostatniego miesiąca?"). Oczywiście, po dłuższym namyśle można wymyślić sensowny zestaw odpowiedzi na takie pytanie, jednakże na pewno kosztem ich przejrzystości i zrozumiałości, tworząc zawiłości i ryzykując zniechęcenie respondentów. Tak więc dokładne rozdzielanie pytań na zasadzie: jedno pytanie–jeden problem – jest zdecydowanie "dobrą praktyką badawczą" i warto o niej pamiętać.
Czy i kiedy oglądasz telewizję?
• Tak
• Nie

Niewyczerpująca kafeteria

Kafeteria to zestaw odpowiedzi. Reguły logiki nakazują, by wyczerpywała ona wszystkie możliwości. Z punktu widzenia osoby pożądającej informacji jest to zdecydowanie najważniejsze. Musimy dać możliwość wyboru wszystkich, a nie tylko niektórych opcji, które wydają się dla nas istotne. Jest to dość trudne zadanie. Jednym z wyjść z tej sytuacji jest zastosowanie odpowiedzi "inne – jakie?". Należy jednak pamiętać, iż badani raczej niechętnie rozwijają w nich myśl, choć jest to swego rodzaju wyjście awaryjne - koło ratunkowe, kiedy już nic więcej nie przychodzi nam do głowy.

Zastosowanie tej formuły nie zwalania od wyczerpującego rozważenia wszystkich potencjalnych odpowiedzi. Taka możliwość sprawi, że pytanie stanie się "półtotwarte". Oznacza to, że nie będzie ono posiadało "zamkniętej" listy odpowiedzi, a da – przynajmniej w założeniu, nieskończoną ich liczbę, dlatego że respondent ma wtedy zupełną swobodę wpisania tego, co tylko przyjdzie mu do głowy.

W badawczej rzeczywistości praktycznie nie sposób wyczerpać wszystkich możliwości w kafeterii. Nawet najbardziej wytrawny ankieter czy analityk może po prostu coś przeoczyć. Praca z drugą osobą potrafi doskonale dopełnić listę odpowiedzi, jednakże założenie, że wpadniemy na wszystko, co tylko można napisać – zwłaszcza w kwestiach newralgicznych – np. ocena produktu itd., musi być błędne. W tym przypadku musimy pozostawić respondentom "wolną przestrzeń".

Nie należy jednak popadać w przesadę. Nie zawsze stworzenie wyczerpującej kafeterii jest aż tak problematyczne. Wręcz przeciwnie, stanowi dobrą praktykę badawczą i warto korzystać z tej rady, oczywiście tam, gdzie się da. Płeć, wiek, miejsce zamieszkania, wykształcenie, status na rynku pracy - te podstawowe dane pozwolą na doskonałą segmentację i profilowanie produktu, ale wymagają precyzji i wyczerpania wszystkich możliwości w rozłączny sposób (odpowiedzi nie powinny na siebie "zachodzić"). Dlatego przed udostępnieniem ankiety lub wykupieniem emisji dokładnie rozważmy, czy wszystkie możliwości zostały wyczerpane.

W przypadku takich kryteriów jak wiek, wykształcenie czy miejsce zamieszkania wcale nie powinniśmy ograniczać się do 2-3 prostych wyborów, a resztę wrzucać do worka "pozostałe" lub "inne". Nieszablonowe i szczegółowe posortowanie tych błahych z pozoru spraw może dostarczyć niezwykle interesujących danych, które zaskoczą niejednego analityka. Należy jednak dać im szansę się "ujawnić". Aby tak się stało, trzeba rozsądnie utworzyć przedziały (np. wiekowe 0-20, 21-40, 41-60 daje znacznie mniejsze możliwości niż 0-15, 16-19, 20-24, 25-28, 29-36, 37-48, 49-60, 61-75, 76 i więcej).

Drugi, bardziej szczegółowy podział, o wiele dokładniej imituje "cykl życia", uwzględniając m.in. okresy edukacyjne oraz zwyczajowy wiek wchodzenia na rynek pracy, jednocześnie nie lekceważąc "starszych", obszernych grup wiekowych. W dobie globalizacji seniorzy bardzo chętnie korzystają z innowacyjnych usług, chcąc nadążyć za wnukami, więc dajmy im szansę, przygotowując odpowiedni przedział wiekowy, ich także pytając no. o używanie Internetu mobilnego. Każdy potencjalny klient z każdej grupy wiekowej jest przecież na wagę złota. Kiedy kierujemy badanie do czytelników męskiego serwisu (MenStream) nie pomijamy pytania o płeć, podobnie na (iWoman). Umieszczenie takiego pytania nic nie kosztuje, a może być źródłem interesujących danych. Poza tym chyba nikt nie lubi czuć się pomijany, lekceważony, a na pewno nie wrzucony do jednego worka z innymi. Przecież każdy jest inny.

Podsumowując tę najbardziej obszerną i kluczową zasadę – z jednej strony warto pamiętać o maksymalnie szczegółowym "nasyceniu" listy odpowiedzi, z drugiej nie wolno lekceważyć odrębnych zdań respondentów i dać im szansę, "otwierając" pytanie poprzez dodanie opcji "inne – jakie……?", oczywiście zachowując przy tym zdrowy rozsądek.
Dokąd lubi Pan/i jeździć na wakcje?
• W góry
• Za granicę
• Na wieś
W powyższym przypadku odpowiedzi nie wyczerpują wszystkich możliwości – dajemy respondentowi bardzo mierny wybór. Ktoś może lubić morze. Brak też odpowiedzi "inne", która uratowałaby sytuację.

Rozdzielność przedziałów

Klasyczny błąd. Zachodzi wtedy, gdy jedna wartość odpowiedzi znajduje się w dwóch różnych miejscach. Przykład:
Ile masz lat?
• 0-20
• 20-40
• 40-60
Którą z odpowiedzi ma zaznaczyć osoba 20-, bądź 40-letnia? Może to diametralnie zmienić sposób późniejszej kategoryzacji. Należy pamiętać o tej rozdzielności, także w przypadku samych odpowiedzi ("Jaką pogodę lubisz?" 1 – słoneczną, 2 – deszczową, 3 – wietrzną, 4 – deszczowo-słoneczną). Pierwsza i czwarta odpowiedź częściowo się pokrywają, "zachodzą na siebie".

Odpowiedź typu "nie mam zdania"

Należy pamiętać, że pomimo szczerych chęci respondenci mogą nie mieć wyrobionego zdania na każdy z postawionych problemów. Warto to uszanować i dać im do tego prawo, zamieszczając taką "neutralną" opcję – "nie mam zdania" lub "nie wiem" w kafeterii. To pierwsza rzecz, na którą patrzą zawodowcy oceniając poprawność ankiety. W systemie ankiet na portalu Interkaktywnie.com można ją dodać w bardzo prosty sposób – poprzez zaznaczenie kratki "Neutralna ocena" (w przypadku pytań-skal).



Niekonsekwencja w adresowaniu

Polega na zróżnicowanej formie odnoszenia się do wypełniającego ankietę. Jeżeli zaczynamy od "Pan/Pani/Państwo" – trzymamy się tej formalnej wersji i nie zmieniamy na "Co Cię interesuje?" - ani na odwrót. Wprowadza to zamęt i jest jednym z podstawowych błędów. Tego rodzaju uchybienia, choć wydają się nie mieć związku z celem badania, to jednak rzutują na ogólny wizerunek badacza, jego przygotowanie i dbałość o szczegóły, co może mieć wydatny wpływ na motywację do dalszego udziału w ankiecie.

Oczywiście, wybór należy do nas, ale warto tę kwestię wziąć pod uwagę, zanim jeszcze zaczniemy tworzyć pytania. Jeżeli szukamy odpowiedzi u osób szacownych, np. profesorów szkół wyższych, wypada zastosować oficjalną formę, jeżeli natomiast kierujemy pytanie do młodzieży, raczej nieoficjalną. Bezpieczniejsza jest zawsze wersja formalna, ale nie ma na to reguły – nie warto przecież popadać w przesadę.

Wymaganie zbyt dużej wiedzy

Nie można zakładać zbyt dużej wiedzy respondenta na każdy temat. Nikt nie wie wszystkiego i czasem warto zastanowić się nad zamieszczaniem zbyt skomplikowanych, trudnych, bardzo refleksyjnych pytań. Są one przywidziane raczej dla badań jakościowych, wymagających bezpośredniego kontaktu z respondentem, dlatego wskazany jest umiar w kwestii dobierania problemów. Warto zaufać intuicji, a w przypadku wątpliwości zajrzeć np. do książki Wojciecha Sitka "Między rynkiem a civil society: konteksty badań socjologicznych", na strony 121-141. Dokładne parametry książki można sprawdzić w polecanej literaturze. Zwracamy uwagę, że nikt nie jest omnibusem i respondenci czasem zaznaczają odpowiedzi "na siłę", nie mając bladego pojęcia o temacie, na który się wypowiadają. Może to prowadzić do niemiarodajnych wyników badań.
Czy pozycja zamieszczona w Dz. U. nr 94 poz 203 spełnia wymogi konstytucyjności?
• Tak
• Nie

Brak precyzji

To jedna z kluczowych zasad. Pytanie powinno być sformułowane maksymalnie prosto i zrozumiale dla każdego. Zbyt zawiłe sformułowania nie tylko mogą wpłynąć na rzetelność wyników, ale i zniechęcić do dalszego wypełniania kwestionariusza. Zamiast konstruować przesadnie szczegółowe pytania, warto rozbić je czasem na 2-3 mniej szczegółowe, ale bardziej precyzyjne i przejrzyste.

Obiektywizm

To również szalenie istotne. Nie można niczego sugerować respondentowi ani w pytaniu, ani w odpowiedziach. Sformułowanie "Dlaczego polski rząd jest zły?" jest karygodne – należy raczej sformułować pytanie o jakość rządu w następujący sposób: "Jak ocenia Pan/i polski rząd", formułując równoważne odpowiedzi – tj. bardzo dobrze, dobrze, trudno powiedzieć, źle, bardzo źle. Dysproporcja w kafeterii może prowadzić do niewymiernych, przekłamanych lub po prostu nieprawdziwych wyników badań.
Czemu rząd jest zły?
• Nie potrafią rządzić
• Nie znają się na rzeczy
• Zawsze tak było, jest i będzie
• Nie jest tak źle

Ściągnij cały poradnik na swój komputer
ankiety.interaktywnie.com